Kapitał społeczny – co to jest i jakie ma znaczenie?

Kapitał społeczny to wartość wynikająca z relacji międzyludzkich, zaufania, wspólnych norm i sieci kontaktów. Dzięki niemu ludzie mogą współpracować sprawniej, wymieniać informacje i osiągać cele, których nie zrealizowaliby w pojedynkę.

Czym jest kapitał społeczny?

Najprościej mówiąc, kapitał społeczny jest „wartością relacji”. Nie chodzi wyłącznie o liczbę znajomych, lecz o to, czy między ludźmi istnieje zaufanie, czy potrafią dotrzymywać zobowiązań i czy mają zwyczaj wzajemnego wspierania się. Relacje stają się wtedy zasobem, który ułatwia wspólne działanie.

Można porównać go do społecznego „kleju”. Łączy ludzi, organizacje i grupy, dzięki czemu łatwiej uzgodnić działania, rozwiązać problem albo zareagować na kryzys. Kapitał ludzki oznacza przede wszystkim wiedzę, umiejętności i doświadczenie jednostki. Kapitał społeczny obejmuje natomiast to, co powstaje między ludźmi – relacje, przepływ informacji, wzajemność i gotowość do współpracy.

Ten zasób może służyć jednostce, na przykład przez dostęp do pomocnych kontaktów, ale może też wzmacniać całą wspólnotę. Wysoki poziom zaufania i współdziałania zwykle ułatwia funkcjonowanie organizacji, społeczności lokalnych oraz instytucji.

Z czego składa się kapitał społeczny?

W różnych teoriach akcenty są rozłożone nieco inaczej, jednak najczęściej wskazuje się trzy podstawowe elementy:

• Zaufanie – przekonanie, że inni ludzie będą postępować uczciwie, dotrzymają ustaleń albo przynajmniej nie wykorzystają naszej współpracy przeciwko nam. Zaufanie ogranicza potrzebę stałej kontroli i ułatwia podejmowanie wspólnych działań.
• Normy wzajemności – oczekiwanie, że pomoc, informacja lub przysługa mogą zostać odwzajemnione, niekoniecznie natychmiast i przez tę samą osobę. To nie tylko zasada „coś za coś”, lecz także gotowość do wspierania innych, gdy sami mogą tego potrzebować.
• Sieci społeczne – układ relacji łączących osoby, grupy i instytucje. Sieć umożliwia przepływ informacji, kojarzenie ludzi oraz mobilizowanie zasobów potrzebnych do działania.

Te elementy wzajemnie się wzmacniają. Sieć kontaktów bez zaufania może być jedynie zbiorem luźnych znajomości, a same normy bez relacji pozostają deklaracjami. Dlatego kapitał społeczny to nie tylko networking. O jego wartości decyduje jakość więzi i możliwość wykorzystania ich do współpracy.

Jakie są rodzaje kapitału społecznego?

Najczęściej wyróżnia się trzy typy. Różnią się one siłą więzi, stopniem otwartości grupy oraz pozycją osób pozostających w relacji.

Kapitał wiążący zapewnia poczucie bezpieczeństwa i szybkie wsparcie, ale jego zamknięty charakter może prowadzić do wykluczania osób z zewnątrz. Kapitał pomostowy poszerza dostęp do informacji i nowych możliwości, ponieważ łączy różne środowiska. Kapitał podległościowy pozwala natomiast przekazywać potrzeby i zasoby między grupami o nierównym dostępie do decyzji lub instytucji.

Jak Pierre Bourdieu i Robert Putnam rozumieli kapitał społeczny?

Kapitał społeczny nie ma jednej, powszechnie przyjętej definicji. Różni badacze podkreślali inne jego funkcje i poziomy działania.

Pierre Bourdieu traktował go przede wszystkim jako zasób jednostki. Osoba należąca do trwałej sieci relacji może korzystać ze wsparcia, wiedzy, prestiżu i możliwości dostępnych dzięki tej grupie. W tym ujęciu kapitał społeczny pomaga jednostce zdobywać pozycję i realizować własne cele. Znaczenie ma więc nie tylko sama znajomość, ale także to, jakie zasoby można za jej pośrednictwem uruchomić.

Robert Putnam patrzył szerzej. Opisywał kapitał społeczny jako cechę organizacji społeczeństwa, obejmującą zaufanie, normy wzajemności i sieci obywatelskiego zaangażowania. W jego podejściu jest on przede wszystkim dobrem wspólnym. Gdy ludzie uczestniczą w życiu lokalnym i potrafią współpracować, cała społeczność może działać sprawniej.

Różnicę można ująć krótko: u Bourdieu kapitał społeczny jest głównie zasobem, z którego korzysta jednostka dzięki przynależności do określonych sieci. U Putnama jest także właściwością wspólnoty, która ułatwia koordynowanie działań i rozwiązywanie problemów zbiorowych.

Dlaczego kapitał społeczny ma znaczenie?

W gospodarce zaufanie zmniejsza koszty kontroli, negocjacji i zabezpieczania każdej transakcji. W organizacji, której pracownicy ufają sobie i znają zasady współpracy, łatwiej dzielić się informacjami, delegować zadania i reagować na problemy. Nie oznacza to, że kontrola przestaje być potrzebna, lecz nie musi zastępować każdej relacji.

Kapitał społeczny wzmacnia także odporność społeczności. Podczas kryzysu sąsiedzi, organizacje lokalne i instytucje mogą szybciej wymieniać informacje, organizować pomoc oraz docierać do osób wymagających wsparcia. Takie działania opierają się na wcześniejszych relacjach, a nie wyłącznie na formalnych procedurach.

Na poziomie jednostki relacje mogą otwierać dostęp do wiedzy, rekomendacji i możliwości zawodowych. Networking jest jednak tylko częścią tego zjawiska. Bez wiarygodności, wzajemności i gotowości do współpracy sama lista kontaktów nie tworzy trwałego kapitału społecznego.

Dlatego warto dbać nie tylko o liczbę relacji, lecz także o ich jakość. Zaufanie, uczciwe wywiązywanie się z ustaleń i gotowość do działania na rzecz innych sprawiają, że kontakty stają się realnym zasobem dla jednostki i całej wspólnoty.