Bilon – historia, rodzaje i ciekawostki o monetach

Bilon to pieniądz zdawkowy w formie metalowych monet, używany do regulowania drobnych płatności. W Polsce jego emisją zajmuje się Narodowy Bank Polski, a monety są bite między innymi w Mennicy Polskiej. Sprawdź, skąd pochodzi nazwa bilonu, z jakich materiałów powstaje i czym różni się od banknotów.

Czym jest bilon?

Bilon oznacza metalowe znaki pieniężne o niskich nominałach. W obiegu pełni taką samą funkcję jak banknoty, ponieważ stanowi prawny środek płatniczy, ale różni się od nich materiałem, kształtem oraz sposobem użytkowania.

Monety tego rodzaju służą przede wszystkim do opłacania niewielkich zakupów, wydawania reszty i regulowania codziennych należności. Ich wartość nominalna bywa wyższa niż cena metalu wykorzystanego do produkcji. Z tego powodu bilon określa się mianem monety podwartościowej.

Współczesne monety mają również tzw. kurs przymusowy. Oznacza to, że w granicach określonych przepisami można nimi zapłacić za towary lub usługi niezależnie od ich wartości surowcowej. Liczy się nominał wybity na powierzchni, a nie masa zawartego w nich metalu.

Bilon jest pieniądzem zdawkowym, którego wartość płatnicza wynika z nominału, a nie z ceny użytego stopu metali.

Skąd pochodzi nazwa bilon?

Nazwa wywodzi się od stopu miedzi i srebra, który dawniej wykorzystywano do wyrobu monet o niewielkiej wartości. Z czasem określenie zaczęło oznaczać nie konkretny stop, lecz całą grupę metalowych pieniędzy zdawkowych.

W różnych okresach mennice stosowały odmienne surowce. Bilon powstawał z niklu, brązu, mosiądzu, a nawet złota. Przykładem są hiszpańskie monety bite ze złota w pierwszej połowie XIX wieku – dziś takie rozwiązanie może wydawać się nietypowe, lecz wynikało z ówczesnych zasad emisji pieniądza.

Jakie metale stosuje się obecnie?

W XXI wieku do produkcji monet najczęściej wykorzystuje się stal, aluminium oraz stopy miedzi. Materiał musi wytrzymać częste dotykanie, uderzenia, tarcie i kontakt z wilgocią. Przy najmniejszych nominałach stosuje się także stal powlekaną mosiądzem, która ogranicza koszty i zapewnia charakterystyczny wygląd.

Stop wpływa na kolor, ciężar, twardość oraz odporność krążka na ścieranie. Monety przeznaczone do automatów muszą mieć także powtarzalne parametry, aby urządzenie mogło rozpoznać ich średnicę, masę i właściwości magnetyczne.

Jak zmieniało się znaczenie bilonu?

Początkowo monety zdawkowe uzupełniały obieg pieniądza kruszcowego. Ich moc zwalniania z zobowiązań była ograniczona do określonej kwoty, dlatego większe transakcje wymagały użycia monet o wyższym nominale albo innych form pieniądza.

W Polsce przed 1939 rokiem obowiązywały limity jednorazowego przyjmowania wybranych monet. Dziesięciozłotówkami można było zapłacić do 1000 zł, pięciozłotówkami do 500 zł, dwuzłotówkami do 100 zł, a niklowymi monetami jednozłotowymi do 50 zł.

Silna inflacja wpłynęła na znaczenie bilonu także w najnowszej historii Polski. W latach 1989–1994, czyli do denominacji złotego, monety praktycznie zniknęły z codziennego obiegu. Ich nominalna wartość szybko traciła znaczenie, a ceny zmieniały się znacznie szybciej niż zawartość portfela.

Bilon w Polsce – emisja i produkcja

Za emisję polskich monet odpowiada Narodowy Bank Polski. Fizyczne bicie krążków odbywa się w Mennicy Polskiej. Wyjątkiem był okres od kwietnia 2014 roku do końca 2016 roku, kiedy monety o nominałach 1, 2 i 5 groszy produkowała brytyjska Royal Mint.

W tym samym czasie zmieniono materiał najmniejszych nominałów. Mosiądz manganowy zastąpiono stalą powlekaną mosiądzem. Taka zmiana pozwoliła zachować złocistą barwę monet, a jednocześnie obniżyć zużycie droższego stopu.

Dlaczego monety są nadal potrzebne?

Największą zaletą bilonu jest trwałość. Banknot może zostać zniszczony przez wilgoć, zagięcia lub intensywne używanie, natomiast metalowa moneta pozostaje w obiegu znacznie dłużej. Jej powierzchnia z czasem się rysuje, ale krążek nadal zachowuje funkcję płatniczą.

Monety dobrze sprawdzają się też w automatach wrzutowych. Urządzenia rozpoznają je na podstawie kilku cech, takich jak średnica, grubość, masa oraz przewodnictwo elektryczne. Dlatego przypadkowy metalowy krążek nie zastąpi prawdziwego nominału.

Automaty biletowe i parkingowe nie mają już jednak wyłączności na przyjmowanie bilonu. W Warszawie za przejazd można zapłacić także kartą zbliżeniową, telefonem lub przez internet. Mimo tego monety pozostają przydatne tam, gdzie nie ma terminala albo płatność elektroniczna jest niedostępna.

Moneta a banknot

Oba rodzaje pieniądza są środkiem płatniczym, lecz pełnią nieco inne funkcje w codziennym obrocie. Banknoty lepiej nadają się do większych kwot, a bilon ułatwia rozliczanie drobnych zakupów i wydawanie reszty.

Wartość monety nie zależy od jej wyglądu ani ciężaru, lecz od nominału i statusu nadanego przez emitenta. Zużyty krążek może nadal być ważnym pieniądzem, o ile pozostaje czytelny i nie został wycofany z obiegu.