Emisja pieniądza – na czym polega i kto ją kontroluje?

Emisja pieniądza polega na wprowadzaniu do obiegu banknotów, monet albo zapisów na rachunkach bankowych. W Polsce gotówkę emituje Narodowy Bank Polski, natomiast pieniądz bezgotówkowy kreują głównie banki komercyjne przez udzielanie kredytów. Sprawdź, jak działa ten mechanizm, jakie instytucje go kontrolują i z czym wiąże się wzrost podaży pieniądza.

Na czym polega emisja pieniądza?

Emisja pieniądza oznacza wprowadzenie nowych środków płatniczych do obiegu gospodarczego albo wycofanie ich z obiegu. Dotyczy zarówno fizycznych banknotów i monet, jak i cyfrowych zapisów na rachunkach. Pieniądz pełni przy tym kilka funkcji – jest środkiem wymiany, miernikiem wartości, sposobem regulowania zobowiązań oraz formą przechowywania majątku.

W praktyce trzeba rozróżnić emisję pierwotną i wtórną. Pierwszą prowadzi bank centralny, między innymi przez kredytowanie sektora bankowego, zakup papierów wartościowych oraz operacje otwartego rynku. Druga zachodzi w bankach komercyjnych, gdy kredyt zostaje zaksięgowany na rachunku klienta.

Nowy depozyt bankowy powstaje w chwili udzielenia kredytu, a spłata części kapitałowej powoduje wycofanie odpowiadającej jej kwoty z obiegu bezgotówkowego.

Kto emituje pieniądz w Polsce?

W Polsce wyłączne prawo emisji pieniądza ma Narodowy Bank Polski. Wynika to z art. 227 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. NBP odpowiada również za ustalanie i realizowanie polityki pieniężnej oraz za wartość polskiego pieniądza.

Bank centralny wprowadza do obiegu banknoty i monety powszechnego użytku. Emisja obejmuje także złote i srebrne monety kolekcjonerskie, których celem jest upamiętnianie wydarzeń, rocznic i ważnych postaci. Banknoty są produkowane w Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych, a monety powstają w Mennicy Polskiej – wykonawca nie posiada jednak prawa do samej emisji.

Konstytucja zakazuje NBP bezpośredniego finansowania deficytu budżetowego przez udzielanie kredytu rządowi. Państwo może pozyskiwać środki z rynku krajowego lub zagranicznego, lecz emisja obligacji w walutach obcych wiąże się z ryzykiem kursowym.

Jak bank centralny wpływa na podaż pieniądza?

NBP nie ogranicza się do produkcji banknotów. Oddziałuje na ilość pieniądza poprzez narzędzia polityki pieniężnej, które zmieniają płynność banków i koszt finansowania. Znaczenie mają zwłaszcza:

• operacje otwartego rynku, czyli zakup lub sprzedaż papierów wartościowych,
• stopy procentowe, w tym stopa lombardowa i stopa referencyjna,
• rezerwa obowiązkowa utrzymywana przez banki komercyjne w banku centralnym,
• kredyty refinansowe udzielane instytucjom bankowym.

Jak banki komercyjne kreują pieniądz?

System Rezerwy Cząstkowej pozwala bankom komercyjnym udzielać kredytów przy utrzymywaniu tylko części środków w formie rezerwy. Bank nie przekazuje klientowi wyłącznie wcześniej zdeponowanych pieniędzy. Po zawarciu umowy zapisuje na jego rachunku nowy depozyt, który może zostać wykorzystany do płatności.

Tak powstaje pieniądz bezgotówkowy. Gdy kredytobiorca spłaca kapitał, odpowiednia część depozytu znika. Odsetki mają inny charakter – stanowią przychód banku, a następnie wracają do gospodarki jako wydatki na wynagrodzenia, usługi lub inwestycje.

Bank centralny wpływa na skalę tej kreacji, lecz nie ustala każdej pojedynczej decyzji kredytowej. Banki oceniają zdolność klienta, ryzyko transakcji i opłacalność finansowania. Co dzieje się, gdy przedsiębiorstwa i gospodarstwa domowe nagle ograniczają zadłużanie? Wtedy tempo tworzenia depozytów spada, a wraz ze spłatą zobowiązań zmniejsza się podaż pieniądza.

Czym różni się pieniądz elektroniczny od depozytu bankowego?

Pieniądz elektroniczny to wartość pieniężna przechowywana elektronicznie lub magnetycznie, wydawana w zamian za środki o tej samej wartości. Musi być przeznaczona do płatności i akceptowana przez podmioty inne niż emitent. W odróżnieniu od kredytu bankowego nie powinien zwiększać podaży pieniądza, ponieważ obowiązuje stosunek emisji 1:1.

Podmiotem uprawnionym do takiej działalności jest Instytucja Pieniądza Elektronicznego (EMI). Funkcjonuje ona na podstawie Ustawy o usługach płatniczych, a zezwolenie wydaje Komisja Nadzoru Finansowego. Minimalny kapitał założycielski EMI wynosi 350 tys. euro, przeliczone na złote według właściwego kursu.

Środki otrzymane od klientów trzeba chronić na wyodrębnionym rachunku albo lokować w bezpiecznych i płynnych aktywach o niskim ryzyku. Instytucja podlega też obowiązkom z zakresu przeciwdziałania praniu pieniędzy, raportowania oraz kontroli wewnętrznej.

Jak emisja pieniądza wygląda w strefie euro?

W strefie euro emisja banknotów odbywa się w ramach Eurosystemu. Banknoty mogą emitować Europejski Bank Centralny oraz krajowe banki centralne państw, które przyjęły euro, ale decyzje emisyjne podejmuje EBC.

Monety euro pozostają związane z państwami członkowskimi. Każdy kraj wskazuje organ odpowiedzialny za ich emisję zgodnie z własnym prawem, natomiast Europejski Bank Centralny kontroluje wielkość emisji monet. Taki podział łączy kompetencje krajowe ze wspólną polityką pieniężną.

Jakie są skutki zwiększania podaży pieniądza?

Większa ilość pieniądza może poprawić płynność, ułatwić finansowanie inwestycji i podtrzymać popyt podczas recesji. Bank centralny może wtedy stosować luzowanie ilościowe, czyli skup aktywów finansowych, aby obniżyć napięcia na rynku i ułatwić dostęp do kapitału.

Ryzyko pojawia się wtedy, gdy podaż pieniądza rośnie szybciej niż produkcja towarów i usług. Nadmierna emisja sprzyja inflacji, ponieważ większa suma środków konkuruje z ograniczoną ofertą rynkową. Siła nabywcza waluty spada, a najbardziej odczuwają to osoby utrzymujące się ze stałych dochodów.

Odwrotny problem występuje przy gwałtownym ograniczeniu kredytu. Spłata zadłużenia zmniejsza liczbę depozytów, firmy tną inwestycje, a gospodarstwa domowe ograniczają zakupy. Taki mechanizm może pogłębiać recesję i zwiększać liczbę niewypłacalności.

Nie sama liczba banknotów przesądza o inflacji. Liczą się także kredyt, prędkość obiegu pieniądza, produkcja oraz oczekiwania uczestników rynku.

Jakie istnieją alternatywne koncepcje emisji?

Spór o właściwą ilość pieniądza trwa od stuleci. Ilościowa teoria pieniądza wiąże jego zasób z wartością transakcji oraz szybkością obiegu. Inne koncepcje próbują ograniczyć rolę banków albo oprzeć emisję na określonym zasobie lub wykonanej pracy.

• Austriacka teoria pieniądza postuluje między innymi walutę złotą lub zniesienie państwowego monopolu emisyjnego.
• Bank czasu rozlicza wzajemne usługi godzinami, niezależnie od ich ceny rynkowej.
• Kredyt społeczny uzależnia emisję od zobowiązania do wykonania użytecznego działania.
• Pieniądz pracy opiera wartość jednostki rozliczeniowej na ilości pracy potrzebnej do wytworzenia towaru.

W debacie pojawia się też system pieniądza suwerennego, w którym kreacja depozytów zostałaby przeniesiona z banków komercyjnych do państwa i banku centralnego. Zwolennicy tego rozwiązania wskazują na możliwość ograniczenia zadłużenia i ryzyka paniki bankowej. Przeciwnicy zwracają uwagę na trudność przejścia do nowego modelu, płynność sektora oraz wpływ reformy na stopy procentowe.